LUGELA däp-dessurlaryň, resmi we subutnama lukmançylyk ulgamynda
Taryhy düşünjeleriň çalşyrylmagy
Günde-gündelik gepleşiklerde gadymy lukmançylyk bilimi ulgamlary köplenç däp-dessur däl hökmünde atlandyrylýar, ýöne ýaş biomedisin modeli däp-dessur hökmünde hasaplanýar. Taryhy we terminologik taýdan bu manysynyň tersine öwrülmegi diýilýär. Däp-dessur lukmançylyk ýyllar we ýüzyýyllyklar boyunca halk tarapyndan döredilen bilim, ukyplar we tejribelerden ybaratdyr, häzirki biomedisinenin öňüsyrasynda.
Terminologiýany düzeltmek tradisiýa bilen ylymy garşy goýmagy talap etmeýär. Usulyň göni ýaşlygy onuň bejeriji täsiriniň subutnamasy bolmaz, ýöne däp-dessur çygy inkär ediljek esas däl. Ylym jemlenilen tejribe barasynda gözleg geçirýär, serişdäniň düzümi, biologik täsir mekanizmi, kliniki täsirleri, görkezijiler, ulanmak usullary we howpsuzlyk şertlerini kesgitleýär.
Terminleriň ylmy dogry manylary
| Düşünje | Ylmy dogry many | Taryhy nokat |
|---|---|---|
| Däp-dessur lukmançylyk | Ýyllar bilen gelnen halk bilimleri we tejribeleri, häzirki biomedisinanyň öňüsyrasynda döreýän. | Ýyldyzlar we müňýyllyklar |
| Häzirki biomedisin | Biologiýa, fiziologiýa, patologiýa, diagnostika we düzgünleşdirilen kliniki tejribä esaslanan ylmy we kliniki sistema. | Esasan XIX–XX asyrlarda pekleşdi |
| Subutnama lukmançylygy | Gözlegleriň, kliniki tejribäniň we hassanyň aýratynlyklarynyň kritik baha bermegi esasynda kliniki kararlaryň kabul edilmegi usuly. | Termin: 1991 ýyl; ýaýran wagty: 1992 ýyldan |
| Goşmaça we alternatiw lukmançylyk | Esasy terapiýa bilen bilelikde ýa-da onuň ornuna ulanylýan tejribeler. Status ulanma usulyna görä kesgitlenýär. | Kesgitlenen başlangyç wagty ýok |
Däp-dessur we subutnama lukmançylygy biri-birine garşy durmaýar. Birinjisi taryhy bilim çygynyň aýratynlygyny beýan edýär, ikinji usulyny ylmy barlag we kliniki baha beriş arkaly kesgitleýär. Beýlekiler hem döwür hemmämiziň öýkünmeli etmek ligandular dowamynda ulanylýan tejribäni öz içine alýar.
1910-njy ýyl we taryhy dogry netijeleriň çägini kesgitlemek
1910-njy ýyl ABŞ we Kanadada Abraham Flexner tarapyndan medisina bilimlarynyň hasaba alyş hasabatynyň çap edilmegi bilen baglanyşyklydyr. Bu resminama lukmanlaryň taýýarlygynyň standartlaşmagyna we biomedisin modellasynyň institut taýdan güýçlendirilmegine uly täsir ýetirdi. Ol hem ylmy, hem-de däp-dessur lukmançylygyň öňe çykýan taryhy däri däldir. Ylmy lukmançylyk hasaba alyş hasabatyndan ozal ösýärdi, däp-dessur bejeriş ulgamlary bolsa asyrlap dowam edýärdi.
LUGELA: halk tejribesinden ylmy bileilige
Taryhy materiallar LUGELA-nyn köp nesiller boýy ýerli ilat tarapyndan bejergi maksady bilen ulanylandygyny görkezýär. Onuň aýratynlyklary barada bilimler empiriýalıldy, halkyň ýadynda saklanyp, laboratoriýa we kliniki öwrenmelerden öň geçirilen. Şeýlelik bilen, LUGELA belli manysynda halkara däp-dessur lukmançylygyna degişli bolýar.
20-nji asyryň birinji ýarymynda LUGELA sistematik himiýa, gidrogeologiýa, fiziologiýa, farmakologiýa we kliniki barlaglaryň obýekti boldy. Tebigy toplumyň düzümi, durnuklylygy, siňdirilmegi, fiziologiki täsirleri we ulanyş usullary öwgüli öwrenildi. Barlag netijeleri monografiýalarda, makalalarda, dissertasiýalarda we ylmy edaralaryň materyallarynda çap edildi.
Şeýlelik bilen möhüm üýtgeşiklik boldy: empiriýa bilimleri ret edilmedi, ylym söwda graduação giňişligine geçirildi. LUGELA diňe tebigy çeşme hökmünde däl, eýsem farmakologik we kliniki analiz üçin hem aýratyn obýekt hökmünde lukmançylyk praktikasynda ornaşdy.
Döwlet we hünär taýdan tanalma
Professor D. W. Jawareyşwili monografiýasynda, 1945-nji ýylda Sowet SOSR Saglygy goraýyş ministrliginiň ylmy geňeşiniň LUGELA lukmançylyk suwunyň özboluşlydygyny tassykladygyny habar berýär. Awtor LUGELA-nyň tebigy derman hökmünde hakykydygyna ünsi çekdi we onuň düzüminiň çylşyrymly himiýa toplumy bolup, bejergi maksatly tebigy görnüşde ulanylyp bilinjekdigini nygtady.
Taryhy-bibliografiki materiallarda LUGELA 1946-njy ýylda Sowet SOSR döwlet farmakopesiýasyna özboluşly tebigy derman serişdesi hökmünde girizilendigi bellenýär. Mundan soňra onuň hünär statusy ylmy neşirler, kliniki ulanyş we dermanhanalar arkaly gozgalmaga rugsat berilmegi bilen tassyklanýar. Bu faktlar toplumy LUGELA-nyn diňe halk ulanyşyndan daşgary çykyp, Sowet Sosialist Respublikalarynyň resmi saglygy goraýyş ulgamynda ykrar edilendigini görkezýär.
Institutlaryny anyk kesgitlemek
LUGELA-nyň ylmy we döwleti taýdan ykrar edilmegi resminama bilen tassyk edilen. Professor D. W. Jawareyşwiliň monografiýasynda, 1945-nji ýylda Sowet SOSR Saglygy goraýyş ministrliginiň ylmy geňeşiniň LUGELA-nyn özboluşly bejeriji suwy diýip ykrarlandygy, we 1946-njy ýylda LUGELA-nyn Sowet SOSR döwlet farmakopesiýasyna özboluşly tebigy derman serişdesi hökmünde girizilendigi görkezilýär.
Netijede, LUGELA farmakopesiýa statusy çaklama däl, eýsem onuň resmi tanalmazlygy tassyk edilýän taryhy hakykatdyr, Sowet SOSR professional lukmançylyk ulgamyna girizilen.
Resmi status hemişe belli hukuk ulgamyna we taryhy döwüre degişli bolýar. Şonuň üçin LUGELA-nyn Sowet SOSR-da döwlet derejesinde ykrar edilip, düzgünleşdirilen lukmançylyk ulanylyş taryhyna eýedigini dogry aýdyp bolar. Häzirki wagtda önümiň kanun taýdan statusy degişli ýurtlarda hem-de onuň registrasiýa resminamalary bilen kesgitlenýär. Bu hukuk çäre taryhy hakykaty pozmaýar.
LUGELA we emeli kalsiý kloridiniň çözgüdi
Kalsiý kloridiniň ýokary mukdary LUGELA-nyň lukmanlykda ulanylýan konsentrirlenen çözgütlere daşarky himiýa meňzeşligini düşündirýär. Şeýle-de bolsa ylmy çeşmeler möhüm nokady belleýär: esasy komponent boýunça meňzeşlik farmakodinamik hereketiň we bejeriji aýratynlyklaryň deňderejeli bolandygyny aňlatmaýar. LUGELA tebigy köptaraply toplumy bolup, onuň täsiri diňe bir himiýa birleşmesiniň häsiýetleriniň jeminden ybarat däl.
D. W. Jawareyşwiliň monografiýasynda LUGELA-nyn ösen we kliniki maglumatlar boýunça kalsiý kloridiniň emeli taýýarlanan çözgüdünden has artykdygy görkezilýär. Hususan-da, gan serumyndaky kalsiýyň has köp we uzak wagtlap ýokarlanmagy, has gowy siňdirilmegi, garşydaş çözgüde bolmadyk diuretik täsir we gan damjyny ýadawlaşdyran täsiriň barlanmasy we kliniki synlarda artykmaçlyklary ýazylýar. Bu maglumatlara görä awtorlar degişli görkezijilerde LUGELA-t has ileri tutmagy teklip etdiler.
1961-nji ýyldaky I. G. Andguladzeniň dissertasiýasy hem deňeşdirýän üpjün edýär. Klinik toparlarda LUGELA-nyn täsiri 10 göterimlik kalsiý kloridiniň çözgüdi bilen deňeşdirildi. Tripan gök bilen deriniň içi synagly görkeziji boýunça LUGELA täsin mezenhimanyň adsorbsion-fağositar kuwwatyny güýçlendirdi: 21-nji güne çenli ortaça koeffisiýent 1,5–1,8 esse artdy, kalsiý kloridiniň çözgüdi toparlarynda 1,3–1,4 esse artdy.
Deňeşdirmäniň ylmy ähmiýeti
LUGELA emeli kalsiý kloridiniň tebigy nusgasy däl. Deňeşdirişler onuň biologik täsiriniň tebigy komponentler toplumyna baglydygyny we kalsiý kloridiniň deňeşdirilýän çözgüdinden has güýçli bejeriji häsiýetleriniň bardygyny görkezýär.
LUGELA resmi, goşmaça we subutnama lukmançylygynda
Resmi, goşmaça we alternatiw lukmançylyk terminleri maddanyň däp-dessur çeşmesiniň däldigini, eýsem onuň institut statusyny we ulanyş usulyny beýan edýär. Sowet Sosialist Respublikasynda LUGELA ylmy öwrenmä we lukmançylyk ulanylyşyna obýekt boldy. Häzirki praktikada onuň birmeňzeş bejeriş bilen bilelikdäki ulanyşy goşmaça ýa-da integrasiýa eýe bolan çemeleşmä degişli bolýar. Alternatiw diňe zerur umumy kabul edilen bejerginiň ornuna hödürlenende bolýar. Şonuň üçin LUGELA'y diňe alternatiw lukmançylyk serişdesi hökmünde kesgitlemek taryhy we ylmy taýdan nädogrydyr.
Subutnama lukmançylygy hem aýratyn bejergi görnüşi däl. Ol lukmançylyk beýanatlarynyň baha beriş usuly. LUGELA üçin baha beriş obýekti onuň tebigy çygy kabul edilmegi däl-de himiýa, eksperiment, farmakologik we kliniki öwrenmeleriň netijeleri bolup durar. Subutnama lukmançylygyň 1991-nji ýylda peýda bolmagy ylmy işleri tötänlikden ýok etmeýär. Olaryň ähmiýeti metodologiýa, maglumatlaryň dolulygy, toparlaryň deňeşdirilmegi, görkezijileriň obýektiwligi we synlaryň gaýtalanmagy bilen kesgitlenýär.
LUGELA hakyndaky ylmy maglumatlar düzümi, farmakodinamik aýratynlyklary, saýlaw ýollary, görkezmeler, doza we ýüze çykan bejeriji täsirler barada maglumat berýär. Şeýlelik bilen LUGELA diňe däp-dessur däl, eýsem ylmy biografiýa eýe bolup, laboratoriýa barlaglary, eksperimental farmakologiýa, kliniki gözegçilik we döwlet subutnamasy bilen tamamlanýar.
Akademiki netijä
LUGELA däp-dessur çygyna degişli bolan özüniň ähmiýetli tebigy bejergi serişdesi bolup, onuň aýratynlyklary halk tejribesinden ylmy bilimlere yzygiderli geçirildi. Onuň düzümi we biologik täsiri himiýa, eksperiment, farmakologiki we kliniki usullar bilen öwrenildi. Barlaglaryň netijeleri monografiýalarda, ylmy makalalarda we dissertasiýalarda öz beýanyny tapdy, taryhy döwlet tanalmagy LUGELA-nyn professional lukmançylyk praktikasyndaky ornuny berkidýär.
Kalsiý kloridiniň emeli taýýarlanan çözgütleri bilen deňeşdirilýän barlaglaryň möhüm ähmiýeti bar. Olaryň görkezýänine görä LUGELA diňe bir täsirli komponentleriň çözgüdine çäklendirilenok, onuň tebigy köptaraply topary aýratyn farmakodinamik häsiýetlere, has gowy siňdirilmäge we barlanýan görkezmeler boýunça has güýçli bejeriji täsire eýedir.
Şeýlelik bilen LUGELA-y halk serişdesi, minerallarynyň içgisi ýa alternatiw tejribe hökmünde çäklendirmek ylmy taýdan dogry däl. Onuň çygy däp-dessur lukmançylygyna degişli, öwreniş we tanalyş taryhy resmi ylmy lukmançylyk praktikasy bilen baglanyşykly, häzirki ulanma görnüşi goşmaça we integrasiýa terapiýasyna degişli we jemlenýän maglumatlar subutnama baha beriş obýektdir.
Däp-dessur LUGELA-y açdy. Ylym onuň düzümini anyklady, biologik täsirini öwrenip, bejeriji aýratynlyklaryny tassyk etdi. Resmi lukmançylyk ony özboluşly tebigy bejergi serişdesi hökmünde tassyklady we hünär tejribesine girizdi.
LUGELA-nyň güýji tebigy çygynyň bitewiliginde, köp asyrlyk tejribede, ylmy tassyk edilen täsirde we dokumentirlenen lukmançylyk tanalmagynda jemlenendir.
Esasy çeşmeler we nokatlar
- Dünýä Saglygy Goraýyş Guramasy. Däp-dessur, goşmaça we integrasiýa lukmançylygy boýunça materiallar.
- Guyatt G., Cairns J., Churchill D. we başgalar. Evidence-Based Medicine: A New Approach to Teaching the Practice of Medicine. JAMA. 1992;268(17):2420–2425.
- Flexner A. Medical Education in the United States and Canada. Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching. 1910.
- Jawareyşwili D. W. LUGELA mineraly suwy: häsiýetlendiriş we bejeriji aýratynlyklar. Tbilisi: Gruzmedgiz, 1953.
- Andguladze I. G. LUGELA mineraly suwunyň tübände mezenxima olaryň funksiýasyna täsiri: lukmançylyk ylmy kandidatylyk derejesi üçin dissertasiýa. Tbilisi, 1961.
- M. Ležawa, G. Gwisiani, E. Kwitzaridze we beýleki barlagçylaryň ylmy işleri, D. W. Jawareyşwili monografiýasynda jemlenen.
- Sowet SOSR Saglygy goraýyş ministrliginiň 1967-nji ýylyň 19-njy maýyndaky 409 sany görkezmesi «Dermanhanalar arkaly bejeriji mineraly sowlyň satuwy barada».