LUGELA როგორც უნიკალური ბუნებრივი წამალი: სამეცნიერო და სამედიცინო აღიარების ისტორია

ბუნებრივი წყაროდან სამედიცინო მეცნიერების ობიექტამდე

LUGELA-ს ისტორია იწყება ბევრად ადრე ლაბორატორიული პროტოკოლებისა და კლინიკური გამოქვეყნებების გამოჩენამდე. დასავლეთ საქართველოს მთიან რეგიონებში მცხოვრებლებმა იცოდნენ წყარო და იყენებდნენ მის წყალს პრაქტიკულად. თუმცა ხალხური გამოცდილება თვითონ ვერ ქმნის სამეცნიერო სტატუსს. ამისთვის უნდა დადგინებულიყო წყლის ქიმიური შემადგენლობა, მის თვისებების მუდმივობა, ფიზიოლოგიური მოქმედება, დაშვებული დოზები და შედეგები მეტ სამედიცინო შემთხვევებში.

ემპირიული გამოყენებიდან სამეცნიერო კვლევამდე გადასვლა მოხდა XX საუკუნის პირველ ნახევარში. პროფესორ დ. ვ. ჯავახიშვილის გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში აღნიშნულია, რომ პირველი ქიმიური ანალიზი LUGELA-ს წვლილი ჩაუტარა 1928 წელს ქიმიკოსმა რ. კუპცისმა. შემდგომში საქართველოს სსრ-ის კურორტოლოგიის ინსტიტუტმა ჩაატარა განმეორებითი ანალიზები და რეჟიმული დაკვირვებები. ვ. ხუხიას, დ. ერისთავის, მ. გიორგობიანისა და სხვა მკვლევართა სამუშაოებმა დაადასტურა წყალწმინდის შემადგენლობის სტაბილურობა.

ეს შედეგი იყო ფუნდამენტური მნიშვნელობის. ბუნებრივი წყლის სამკურნალო გამოყენებისთვის არ კმარა მაღალი მინერალიზაციის გამოვლენა. საჭიროა დაამტკიცო, რომ შემადგენლობა დროის მიმდინარე ინარჩუნებს და ობიექტი განაგრძობს თვისებებს რაც შეიძლება გამეორდეს. მათივე ანალიზებმა LUGELA გადაიყვანა ადგილობრივ ბუნებრივ მოვლენადგან სამედიცინო მეცნიერების დადგენილ და დაკვირვებად ობიექტამდე.

იშვიათი შემადგენლობა და ბუნებრივი წამლის კონცეფციის დაბადება

დ. ვ. ჯავახიშვილმა ახასიათა LUGELA როგორც მაღალმინერალიზებული ქლორიდ-კალციუმის წყალი. მის მიერ წარმოდგენილი მონაცემების მიხედვით მშრალი ნარჩენი აღემატებოდა 53 გრამს თითო ლიტრზე, დაახლოებით 88 პროცენტი მინერალიზაციის მოდიოდა კალციუმის ქლორიდზე, ხოლო ბრომის შემცველობა იყო დაახლოებით 180 მილიგრამი ლიტრზე. კომპონენტებს შემადგენლობაში მიეკუთვნებოდნენ სხვა წევრები მაგალითად ნატრიუმი, კალიუმი, მაგნიუმი, იოდი და სხვები.

მკვლევარმა დაასკვნა, რომ LUGELA არ არის უბრალო ერთი ნაერთის მექანიკური ხსნარი, არამედ გამორჩეული და კომპლექსური ბუნებრივი ქიმიური ნაერთი. მისი პირველი ნაშრომის დასაწყისში წყალი გამოაცხადა ნამდვილ ბუნებრივ წამლად. ეს განსაზღვრება ეფუძნებოდა ორ მონაცემთა ჯგუფს: უცნაურ შემადგენლობასა და ბიოლოგიურ შედეგებს.

ბუნებრივი წამლის კონცეფცია ამ შემთხვევაში უდევს კონკრეტულ სამეცნიერო მნიშვნელობას. ეს აღნიშნავს, რომ აქტიური მინერალური სისტემა შექმნილია ბუნებრივი გეოლოგიური პროცესებით, აქვს სტაბილური შემადგენლობა და იწვევს ფიზიოლოგიურ რეაქციებს, რომლის ახსნა ვერ ხერხდება მცირე კომპონენტის მოქმედებით. შემდგომი შედარებითი კვლევები LUGELA-სა და კალციუმის ქლორიდის ჰქონდა მსგავსი შემადგენლობა ამგვარმა გაგებამ უფრო გაამაგრო.

განზოგადებული ექსპერიმენტული კვლევების ეტაპი

LUGELA-ს სამეცნიერო შესწავლა არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ ქიმიური ანალიზით. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამდე საქართველოს კურორტოლოგიის და ფიზიოთერაპიის სამეცნიერო ინსტიტუტი თანამშრომლობით სხვა უზრუნველყოფებთან დაიწყო ექსპერიმენტული კვლევები ცხოველებზე და კლინიკური დაკვირვებები. მეცნიერები აფასებდნენ წყლის გავლენას საჭმლის მომნელებელ სისტემაზე, სისხლის მიმოქცევაზე, სისხლის გათხელებაზე, ანთებით პროცესებზე, იურისეზსა და მინერალურ ცვლაზე.

მ. ლეჟავას ნაშრომებმა აჩვენა LUGELA-ს გავლენა კუჭის სეკრეტორულ და ევაკუაციურ ფუნქციებზე, იმავდროულად სისხლის გათხელებასა და სიხისტეზეც. ექსპერიმენტებში იკვლეოდა მისი მოქმედება პერნხიმატოზურ სისხლჩაქცევებზე. გ. გვიშიანმა და ვ. ხუხიამ შეისწავლეს წყლის ზეგავლენა სისხლძარღვთა ტონუსზე, სისხლის წნევაზე და გულის მუშაობაზე. გ. ჭიმაკაძემ სრუნებსი მოქმედება შეისწავლა.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდათ შედარებით ექსპერიმენტებს. მათ აჩვენეს, რომ LUGELA-ს მსგავსება კალციუმის ქლორიდის ხსნართან ძირითად კომპონენტში არ ნიშნავს ფარმაკოდინამიკის ამოხსნიანობას. წყალი განსხვავდებოდა კალციუმის შეწოვაში, მისი დონეების სისხლში ცვლილების ხანგრძლივობაში და იურისეზე გავლენაში. ეს შედეგები გახდა სამეცნიერო საფუძველი მისი დამოუკიდებელი ბუნებრივი სამკურნალო ფაქტორად წარმომადგენლობის.

უნიკალურობის აღიარება 1945 წელს

1940-ობი წლების შუაში სამეცნიერო ბაზა მოიცავდა ქიმიურ ანალიზებს, ექსპერიმენტულ სამუშაოებსა და კლინიკურ დაკვირვებებს. დ. ვ. ჯავახიშვილის მონოგრაფიაში პირდაპირ აღნიშნულია, რომ 1945 წელს საბჭოთა კავშირი ჯანდაცვის მინისტრის მეცნიერული საბჭომ LUGELA-ს სამკურნალო წყალი უნიკัลურად აღიარა. საბუთი იყო ამგვარი მინერალული წყლის შესახებ ანალოგიური ცნობების არარსებობა სსრკ-სა და საზღვარგარეთ და აგრეთვე მისი ბიოლოგიური აქტივობის შესახებ სისტემატური მონაცემები.

ეს გადაწყვეტილება ნიშნავდა ინტერესი კვლევიდან ინსტიტუციონალურ აღიარებად გადასვლას. ტერმინი „უნიკალური“ გამოიყენებოდა არა ილუსტრატიულ შტრიხად, არამედ დასკვნად, რომელიც დაკავშირებული იყო იშვიათი კომპონენტის, ბუნებრივი წარმოშობისა და დადასტურებული სამკურნალო თვისებების.

სამეცნიერო აღიარებამ კვლევები არ დაასრულა. პირიქით, ომის შემდგომ ჯანდაცვის მინისტრის მეცნიერული საბჭოს წამოყენებით საქართველოს სსრ-ში ჩაერთო თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტის კათედრები და კლინიკები, ექიმთა პროფესიული განვითარების ინსტიტუტი და სხვა პროფილიანი დაწესებულებები. LUGELA გახდა ინტერდისციპლინური შესწავლის ობიექტი, რომლის ფარგლებშიც გაერთიანდა კურორტოლოგია, ფარმაკოლოგია, თერაპია, გინეკოლოგია, დერმატოლოგია და სხვა მიმართულებები.

ფარმაკოპეის ეტაპი 1946 წელს

LUGELA-ს სამეცნიერო-ისტორიული მასალები ასახავს შემდეგ მნიშვნელოვან ეტაპს: 1946 წელს წყალი შეიყვანეს საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო ფარმაკოპეაში როგორც უნიკალური ბუნებრივი სამკურნალო საშუალება. ფარმაკოპეის რეგისტრაცია ნიშნავდა ბუნებრივი სამკურნალო ობიექტის გადასვლას სამედიცინო გამოყენების ნორმატიულ აღწერილობაში.

ეს ფაქტის მნიშვნელობა არ შემოიფარგლება მხოლოდ LUGELA-ს სახელმწიფო მოთხოვნების წამოყენებით. ფარმაკოპეის სტატუსი გულისხმობდა შემადგენლობის განსაზღვრულობას, ხარისხის კონტროლს, შენახვის წესებს და პროფესიულ მოპყრობას. ამგვარად სამეცნიერო შედეგებს მიეცა ნორმატიული გაგრძელება.

ჯავახიშვილის სამეცნიერო საფუძვლის ჩამოყალიბება

LUGELA-ს ისტორიაში განსაკუთრებული როლი ეკუთვნის პროფესორ დ. ვ. ჯავახიშვილს. მისი წვლილი მოიცავდა მხოლოდ კონკრეტული შედეგების აღწერას არ არის. მან გააერთიანა ქიმიურ, ფარმაკოლოგიურ, ექსპერიმენტულ და კლინიკურ ცნობები მთლიან სამეცნიერო სისტემაში. ამით LUGELA განიხილებოდა როგორც ბუნებრივი მინერალური კომპლექსი, ფარმაკოლოგიური კვლევის ობიექტი და პრაქტიკული მედიცინის საშუალება.

1949 წელს LUGELA-ს შესახებ მასალა გამოქვეყნდა კავშირგაბგენის ჟურნალში "საბჭოთა მედიცინა". 1953 წელს გამოიცა ნამუშევარი "ლუგელას მინერალური წყლის ხასიათი და სამკურნალო თვისებები", მზადებული საქართველოს სსრ ჯანდაცვის სამინისტროს კურორტოლოგიის და ფიზიკური მკურნალობის სამეცნიერო ინსტიტუტში. ეს შრომა სისტემატიზებულ ინფორმაციას შეიცავდა შემადგენლობით, გამოყენების გზით, დოზირებით, ექსპერიმენტული კვლევებით და კლინიკური დაკვირვებებით.

ჯავახიშვილის ნამუშევარი არის ზრდასრული კვლევის ეტაპის მოწმე. ავტორი არ ამცირებდა წყლის მოქმედებას მაღალი კალციუმის შემცველობაზე. გამოკვეთა ბუნებრივი კომპლექსის სირთულე და პირდაპირ აღნიშნავდა, რომ ქლორიდის ხსნარის ქიმიური მსგავსება არ ნიშნავს ფარმაკოდინამიკური მოქმედების და სამკურნალო თვისებების თანხვედრას. ეს პოზიცია განსაზღვრავდა შემდგომი კვლევების მიმართულებას.

კლინიკური გამოცდილების გაფართოება

ომის შემდგომი წლებში LUGELA-ს შესწავლის სფერო თანმიმდევრულად ფართოვდებოდა. კლინიკური დაკვირვებები ტარდებოდა ისეთ მდგომარეობებზეც, რომელსაც მკურნალობდნენ კალციუმის პრეპარატებით, არც მხოლოდ ანთებითი პროცესების, სისხლგარდატეხის, საჭმლის მომნელებელი ორგანოების, თირკმელებისა და კანის დაავადებების მიმართულებით. მკვლევარები აფასებდნენ არა მხოლოდ პაციენტების სუბიექტურ მდგომარეობას, არამედ ლაბორატორიულ მონაცემებს: იურისეზს, კალციუმის დონეს სისხლში, სისხლის გათხელებას და სხვა რეალურ პარამეტრებს.

მნიშვნელოვანი ნიშნობა იყო სამეცნიერო სკოლების თანმიმდევრულობა. მ. ლეჟავას, გ. გვიშიანის, ე. კვიცარიძის, ვ. ხუხიას, ვ. თუშიშვილის, ნ. გლონტის, ი. ანდგვლაძის და სხვა ავტორთა შრომები არ არსებობდა იზოლირებულად. ყოველი მათგანი იკვლევდა საერთო საკითხის ცალკეულ ასპექტს: თუ რომელი კომპონენტები განსაზღვრავენ წყლის მოქმედებას, რით განსხვავდება ბუნებრივი კომპლექსი ხელოვნურ ხსნარიდან და რომელ კლინიკურ მიმართულებებში აისახება მისი აქტივობა.

მათი ერთობლიობით იქმნა სამეცნიერო მასალების კორპუსი, რომელიც მოიცავს მონოგრაფიებს, სტატიებს, ექსპერიმენტულ ნაშრომებს, კლინიკურ დაკვირვებებსა და სადისერტაციო კვლევებს. მისი ღირებულება განისაზღვრება არა ერთი პუბლიკაციით, არამედ სტაბილური კვლევითი ხაზით, რომელიც წლების განმავლობაში გაგრძელდა.

რატომ LUGELA-ს აღიარება არ შეიძლება შეზღუდულ იქნას ერთ მოვლენაზე

LUGELA-ს სამეცნიერო და სამედიცინო აღიარება შედგებოდა თანმიმდევრულად და იხილავდა მრავალ კომპონენტს:

• ანალიტიკური დონე: ქიმიური შემადგენლობის დადგენა და მისი სტაბილურობა.
• ექსპერიმენტალური დონე: ფიზიოლოგიური და ფარმაკოლოგიური რეაქციების შესწავლა.
• შედარებითი დონე: კალციუმის ქლორიდის ხსნარისგან განსხვავებების გამოვლენა.
• კლინიკური დონე: გავლენის დაკვირვება პროფილიან დაწესებულებებში.
• ინსტიტუციონალური დონე: უნიკალობის აღიარება საბჭოთა ჯანდაცვის მინისტრის მეცნიერული საბჭოს მიერ.
• ნორმატიული დონე: ისტორიულად დაფიქსირებული რეგისტრაცია სახელმწიფო ფარმაკოპეაში.
• აკადემიური დონე: პუბლიკაციები, მონოგრაფიები, სადისერტაციო ნაშრომები და სამეცნიერო ტრადიციის ჩამოყალიბება.

მიზეზი იმისა, რომ LUGELA განიხილება უნიკალურ ბუნებრივ წამლად, არის არა ერთჯერადი სPozიტიური დაკვირვება და არა მოგვიანები ინტერპრეტაცია, არამედ თანმიმდევრული მოძრაობა ბუნებრივი ობიექტის ანალიზიდან ექსპერიმენტალურ შემოწმებამდე, კლინიკურ შეფასებასა და ოფიციალურ აღიარებამდე.

ისტორიული დამადასტურებელი ბაზა და თანამედროვე ინტერპრეტაცია

XX საუკუნის შუა პერიოდის კვლევები ტარდებოდა შესაბამისობაში საკუთარ დროსთან. მონაცემთა დიზაინი, სტატისტიკური მეთოდები და შედეგების წარდგენის ფორმა განსხვავდებოდა მეცემიერი დამტკიცებითი მედიცინის მოთხოვნილებებისგან. ეს ფაქტი უნდა იქნეს გამორკვეული სამეცნიერო შეფასებაში, თუმცა არ წყდება ისტორიულია და ექსპერიმენტული მონაცემების ღირებულება.

LUGELA-ს სამეცნიერო მემკვიდრეობის ძლიერი მხარეა მნიშვნელოვანი დასკვნების განმეორებადობა მრავალ ავტორთა ნაშრომებში: სტაბილური მრავალკომპონენტიანი შემადგენლობა, ბიოლოგიური აქტივობა, ხელოვნური კალციუმის ქლორიდის ხსნარისაგან განსხვავება და დოზირებული სამკურნალო გამოყენების შესაძლებლობა. ეს ფაქტები ქმნიან საფუძველს თანამედროვე მასალის გადახედვის და ახალი კვლევების ჩატარებისათვის აქტუალურ პროტოკოლებზე.

თანამედროვე ამოცანაა არა ისტორიული სამკურნალო ფორმების მექანიკური გამეორება, არამედ უკვე ჩამოყალიბებული ტრადიციის სამეცნიერო გაგრძელება. არქივული მონაცემები განსაზღვრავენ კვლევების მიმართულებებს, ეხმარებიან ჰიპოთეზების ფორმულირებას და აჩვენებენ, რომელი LUGELA-ს თვისებები საჭიროებს ალტერნატიული ლაბორატორიული და კლინიკური შემოწმებას.

დასკვნა