LUGELA ýeke-täk tebigy derman hökmünde: ylmy we lukmançylyk taýdan ykrar edilmegiň taryhy

Tebigy çeşmeden lukmançylyk ylmy obýektine

LUGELA-nyň taryhy laboratoriýa protokollarynyň we kliniki neşirleriň ýüze çykmagyndan ilgäk başlanýar. Günbatar Gruziýanyň daglyk sebitleriniň ýaşaýjylary çeşmäni bilip, suwuny amaly maksatlarda ulanýardylar. Emma halk tejribesi ylmy statusyň emele gelmegine ýeterlik däl. Suwuň kimsеwî düzümini, aýratynlyklarynyň durnuklylygyny, fiziologik täsirini, rugsat berlen dozalary we dürli ýagdaýlarda ulanylmagynyň netijelerini anyklamak gerekdi.

Empirik ulanmagy ylmy barlaglara geçirmek XX asyryň ilkinji ýarymynda boldy. Professory D. W. Jawaywişwili tarapyndan neşir edilen syn da, ilkinji kimsеwî analiziň 1928 ýylda kimsеwçi R. Kupsis tarapyndan ýerine ýetirilenligi görkezilýär. Soňra Gruziýanyň SSR-iň Kurortologiýa instituty gaýtalanýan analizleri we režim seredişlerini amala aşyrdy. W. Huhia, D. Eristavi, M. Georğobianiniň işleriniň önümi suwuň kimsеwî düzüminiň durnuklylygyny tassyklady.

Bu netije esasan möhümdir. Tebigy çeşmäniň dermançylykdaky ulanylyşy üçin ýokary dan mineralizasiýa tapylmagy ýeterlik däl. Düzümiň wagtyň dowamynda saklanýandygyny we gözleg obýektiniň gaýtalanýan häsiýetleriniň bardygyny subut etmek zerur. Yzygiderli analizler LUGELA-nyň ýerli tebigy waka bolup durmagyndan, ony lukmançylyk ylmynda anyklanan yzygiderli we gözegçiligi amala aşyrylýan obyekt edip öwürdi.

Az duş gelýän düzüm we tebigy derman düşünjesiniň dünýä inmegi

D. W. Jawaywişwili LUGELA-nyň ýokary mineralizasiýa edilen xlorid-kalsium suwuny sýypatlaýardy. Olun maglumatlara görä, gurak galan maddanyň mukdary litrede 53 gramdan geçýärdi, mineralizasiýanyň takmynan 88 göterimi kalsium xloridine degişlidir, bromyň möçberi bolsa litrede takmynan 180 milligram ýeten. Suwuň düzümi natriý, kaliý, magniý, ýod ýaly beýleki komponentleri hem öz içine alýardy.

Barlagçy LUGELA-nyň diňe bir duzyň mekaniki çözgüdinden ybarat däldigini, ähtiýar edilen we aýratyn tebigy kimsеw täzelikdäki çylşyrymly toplumdygyny belgileýärdi. Ol işiniň başynda suw hakykatdan hem tebigy derman hökmünde atlandyrylýar. Bu kesgitleme iki görnüşli maglumatlara esaslanýar: adaty däldigi düzümi we biologik täsiri.

Tebigy derman düşünjesiniň bu ýerde ylmy manysy bar. Bu, aktiw mineral ulgamynyň tebigy geologik prosesler bilen emele gelendigini, durnukly düzümi bolandygyny we bir komponentiň täsiri bilen doly düşündirip bolmaýan fiziologik reaksiýalary döredýändigini görkezýär. Soňra LUGELA bilen kalsium xloridi çözüminiň deňeşdirme barlaglary şeýle düşünjäni has hem güýçlendirdi.

Jang öňüniň tejribe derejesi

LUGELA-nyň ylmy öwrenilmegi diňe kimsеwî analiz bilen çäklenmedi. Uly Watan urşunyň başyndan öň, Gruziýanyň Kurortologiýa we fizioterapiýa ylmy-barlag instituty we beýleki edaralaryň işgärleri haýwanlar boýunça tejribe barlaglaryny we kliniki seredişleri geçirmäge başladylar. Alymlar suwuň içinde iýmit siňdiriş ulgamyna, gan aýlanyşyna, ganunukmasyna, çişlere, siňdirme we mineral çalşyga ynamly täsirini barladylar.

M. Lejawaň işlerinde LUGELA-nyň madda sekretor we boşadyjy funksiýalaryna, şeýle hem ganunukmasyna we ýelmenşegine täsiri anyklanyldy. Tejribelerde onuň parenhimatoz gan alyşlaryndaky täsiri öwrenildi. G. Gwişiani we W. Huhia suwuň gan damarylardaky tonusa, gan basyşyna we ýürek işine täsirini öwrenýärler. G. Çimakadze siňdiriji täsirini barlady.

Aýratyn ähmiýetli bolan deňeşdirme barlaglary LUGELA-nyň esasy komponentine görä kalsium xlorid çözgüdine meňzeş bolmagy farmakodinamiki deň bolmazlygyny anyklady. Suw kalsiumyň siňdirilmegi, kan derejesindäki üýtgemeler we siňdiriji täsiri boýunça dipartgalardan tapawutlydy. Bu netijeler LUGELA-nyň özbaşdak tebigy derman faktor häsýetinde hasaplamagyň ylmy esaslaryny döretdi.

1945-nji ýylda özboluşlylygyň ykrar edilmegi

1940-njy ýyllaryň ortalaryna çenli gözleg işi kimsеwî analizleri, tejribe barlaglary we kliniki seredişlerden ybaratdy. D. W. Jawaywişwiliň monografiýasy aç-açan belleýär we 1945-nji ýylda Russiýa Federasiýasynyň Lukmançylyk ministrliginiň Ylmy geňeşiniň LUGELA suwyny ýeke-täk bolup ykrar edendigini görkezýär. Esasy esas bolmak üçin SSR-de we daşary ýurtlarda şoňa meňzeş düzümlere eýe mineral suw hakynda maglumatlaryň ýokdugy hem-de suwuň biologiki işjeňligi barada ýygnalan maglumatlar gerek boldy.

Bu karar ylmy gyzyklanşygy guramalaşdyrylan ykrar edilişine geçişi alamatlandyrdy. "Özboluşly" termini boýadylan häsiýetnama hökmünde däl, eýsem düzümiň az duş gelmegi, tebigy gelip çykmagy we belli edilen derman häsiýetleri bilen baglanyşykly netijäniň içine girýärdi.

Ylmy ykrar edilmek wagtynda syn iş başa ýetmedi. Aksine, urşdan soň Gruziýa SSR-iň Lukmançylyk ministrliginiň Ylmy geňeşiniň teklip edişi boýunça Tbilisi lukmançylyk institutynyň kafedralary we keselhanalary, lukmanlary kämilleşdiriş instituty we beýleki ugurlaýyn edaralar işjeň goşuldy. LUGELA merkezi kursortologiýa, farmakologiýa, terapiýa, ginekologiýa, dermatologiýa we beýleki pudaklary birleşdirip birnäçe ylalaşykly öwrenilmegi üçin predmet boldy.

1946-njy ýylyň farmakopeýa tapgyry

LUGELA-nyň ylmy-taryhy materiallary gowuşdyran möhüm tapgyr: 1946-njy ýylda suw SSR-niň Döwlet Farmakopeýasyna aýratyn tebigy derman serişdeleri hökmünde girizildi. Farmakopeýa goşulmagy tebigy derman serişdesiniň normativa laýyklykda lukmançylyk ulanylyşyny resmi tertibe goýdy.

Bu faktuň ähmiýeti diňe LUGELA-nyň döwlet talaplary hasabatyndaky sanalmagy bilen çäklenmän, eýsem düzüminiň anyklygy, hilli gözegçiliginiň, saklaýyş düzgünleriniň we hünär ussatlygynyň talap edilmegini aňladýar. Şeýlelik bilen ylmy netije deýişdirilmez yzyna gurlupdy.

Jawaywişwili ylmy platformasynyň emele gelmegi

LUGELA-nyň taryhynda aýratyn uly ornuny professory D. W. Jawaywişwili eýeledi. Onuň goşandy diňe aýratyn netijeleri beýan etmekden durmady. Ol kimsеwî, farmakologik, tejribe we kliniki maglumatlary birligi we doly ylmy ulgama jemledi. Şol sebäpli LUGELA şol sanda tebigy mineral toplum, farmakologiýada barlag obýekti hem praktiki lukmançylyk serişdesi hökmünde kesgitlenmäge başlady.

1949-njy ýylda LUGELA-nyň mineral suwy barada material «Sowetskaýa meditsina» journalynda çap edildi. 1953-nji ýylda "Lugela mineral suwynyň aýratynlyklary we bejeriş häsiýetleri" atly iş Tbilisi Gruziýa SSR-iň Lukmançylyk Ministrliginiň Kurortologiýa we fiziki bejeriş usullaryny öwreniş ylmy institutynda taýýarlanyldy. Onda düzümi, ulanylyş usullary, dozalary, tejribe barlaglary we kliniki synlar yzygiderli sistematizirlendi.

Jawaywişwiliň işi ylmyň kämil tapgyrynyň şaýatlygy hökmünde ähmiýete eýedir. Awtor suwunyň kalsiumyň ýokary mukdaryna täsirini azaldan ýaly görkezmedi. Ol tebigy toplumyň çylşyrymlylygyny belledi we kalsium xloridine meňzeşligiň farmakodinamiki täsirleriň hem bejeriş häsiýetleriniň deňdigini subut etmeýändigini aç-açan aýtdy. Bu garaýyş yzly-yzyna barlaglaryň uguryny kesgitledi.

Kliniki tejribäniň giňeldilmegi

Urşdan soňky ýyllarda LUGELA penjah boýunça öwreniliş ugurlary yzygiderli giňeldi. Kliniki synlar kalsium preparatlarynyň ulanylan şertlerinde we şol sanda çişme, damar geçirmegiň bozulmagy, gan akma, iýmit siňdiriş, böwrek we deri keseliniň bejerilişi boýunça geçirildi. Barlagçylar diňe näsaglaryň sub'ýekti ýagdaýyny däl, şol sanda laboratoriýa görkezijilerini, siňdirilmegi, ganunukmasyny we beýleki ölçäp bolýan parametrleri synladylar.

Ylmy mekdebiň emele gelmeginiň möhüm alamaty jebislikdi. M. Lejava, G. Gwişiani, E. Kwitsaridze, W. Huhia, W. Tuşişwili, N. Glonti, I. Andguladze we beýleki awtorlaryň işleri izolýasiýa däldir. Olaryň hersi suwuň täsir edýän taraplaryny synap gördi: suw komponentleriniň täsirini nämeler kesgitleýär, tebigy toplum näme üçin süni çözgüden tapawutly we onun guddaly ugurlarda işjeňligi nähili görkezilýär.

Şeýlelikde monografiýalar, makalalar, tejribe işleri, kliniki barlaglar we dissertasiýalar topary emele geldi. Onuň gymmaty diňe bir çap edilmäge däl, ýyllar boýunça dowam edýän durnukly ylmy ugura baglydyr.

LUGELA-nyň ykrar edilmegini bir waka bilen çäklendirmek dogry däl

LUGELA-nyň ylmy we lukmançylyk taýdan ykrar edilmegi netijeli hem birmeňzeş derejeli birnäçe derejesini öz içine alýar:

• Analitik dereje: kimsеw düzümini we onuň durnuklylygyny anyklamak.
• Tejribe dereje: fiziologik we farmakologik reaksiýalary öwrenmek.
• Deňeşdirme derejesi: kalsium xlorid çözgüden tapawutlylygyny görkezmek.
• Kliniki dereje: degişli guramaçylykda ulanylyşyň netijelerini synlamak.
• Wezipeli dereje: Russiýa Federasiýasynyň Saglygy goraýyş ministrliginiň Ylmy geňeşiniň özbaşdaklygyny ykrar etmegi.
• Normalar dereje: Russiýa Federasiýasynyň Döwlet Farmakopeýasyna taryhy goşulmagy.
• Akademiki dereje: neşirler, monografiýalar, dissertasiýalar we ylmy jebisligiň emele gelmegi.

Dogry, bu etaplaryň jemleýjiligi LUGELA-nyň ýeke-täk tebigy derman hökmünde söhbet edilmegine itergi berýär. Nazoratyň diňe bir pozitiw syny däl, taryhy diagrammalaryň yzygiderli hereketi, üpjünçilik barlagy, kliniki bahasy we resmi ykrar edilmegi mysal tutular.

Taryhy subutnama binýady we häzirki okalmagy

XX asyryň ortalaryndaky barlaglar şol wagtda kabul edilen ylmy standartlara laýyklykda ammalyldy. Olar dizaýn, statistika usullary we netijeleriň şekillendirilmegi häzirki delil taýdan lukmançylykdan tapawutlydyr. Bu kynçylyk ylmy baha berilişde nazara alynmaly, Emma ýığlan maglumatlaryň taryhy we tejribe gymmatlygyny ýatyrmaýar.

LUGELA-nyň ylmy mirasynyň güýçli taraplary dürli awtorlaryň işlerinde esasy netijeleriň takrar edilmegidir: köp komponentli, biologik işjeň düzümi durnukly, süni kalsium xlorid çözgüdinden tapawutly we ölçäp bolýan derman ulanylyşynyň mümkinçiligi bar. Bu ýörelgeler häzirki döwürde bu materialy täze protokollar boýunça gaýtadan gözden geçirmäge we täze barlaglary geçirmäge esas döredýär.

Häzirki wezipesi taryhy bejeriş ulgamlarynyň mehaniki gaýtalanmagy däl, eýsem alymlaryň döredilen däp-dessuryny ylmy dowam etdirmekdir. Arhiw maglumatlary barlag ugruny kesgitlemäge, gipotezalary düzmäge we LUGELA-nyň haýsy häsiýetleriniň geljekde laboratoriýa we kliniki barlaglarla anyklanylmagyna kömek edýär.

Netije